Dünyanın En Büyük Gölleri

Göller Nasıl Oluşur? Ve Dünyanın En Büyük Gölleri…

Uzun ve yorucu bir çalışma döneminin ardından biraz boş zaman bulabildiniz. Tek istediğiniz huzur, sessizlik ve biraz temiz hava. “Medeniyete” sırtınızı dönüp sonsuz deniz manzarasının üzerinizde bıraktığı huzurlu hiçlik hissi dolayısıyla deniz kenarı iyi bir seçenek gibi görünüyor fakat ortam çok kalabalık ya da turist dolu olabilir. Evde oturmak mı? Sanmıyorum, son zamanlarda yeterince beton ve eşya arasında kaldınız zaten. Peki ne yapıyoruz? Görünen o ki böyle bir durumda en güzel seçenek manzarayı ve yüzünüzde gezinen esintiyi derin bir sessizlikle taçlandırabileceğiniz bir göl kenarı!

Kişinin kendini doğayla özdeşleştirmesinin mutluluk düzeylerinde olumlu bir etkisi olduğu bilinen bir gerçek [1]. Bu durumun sebepleri tartışılabilir olsa da, doğaya ait seslerin ve bu bölgelerde bulunan yüksek oksijen düzeylerinin beyin fonksiyonlarında, dolayısıyla psikolojimizde olumlu etkilere sahip olduğu düşünülüyor. Kesin olan bir şey var, masmavi bir gölün kenarında, ağaçlar tarafından çevrelenmiş bir halde doğanın keyfini çıkarmak harika hissettiriyor!

Peki daha büyük bir göl daha büyük bir mutluluğa sebebiyet verebilir mi? Muhtemelen hayır, fakat yine de göl kenarlarına yapılan gezilerden hoşlananlar için (ve tabii ‘enleri’ bilmek isteyenler için) ‘dünyanın en büyük 10 gölünü’ aşağıda listeleyeceğiz. Fakat basit bir liste yapıp fotoğraflarla yazıyı doldurmak yerine, önce göller nasıl oluşur, ona bir göz atalım.

Göller nasıl oluşur?

Her ne kadar dünya haritasında bulunan göller sabit olsa da, günümüzde bir çok göl oluşmakta, bir çok göl de ortadan kaybolmaktadır. Sürekli olarak devam eden bir başka olay ise, göllerin boyutlarının değişmesidir. Fakat göllerle ilgili bu tür olayların bir çoğu farklı jeolojik zamanlarda, uzak geçmişte gerçekleşmiştir.

Göllerin oluşması farklı nedenlere dayanır. Bunlar tektonik hareketler, buzul hareketleri ve volkanik hareketler olarak sıralanabilir.

Tektonik hareketlerle oluşan göller, kıtaların oluşmasına da sebep olan yer kabuğu hareketleriyle ortaya çıkan göllerdir. Yer kabuğunun bir noktadan diğerine doğru kayması ya da yeni bir dağ sırasının ortaya çıkmasına neden olacak kadar büyük hareketler devasa boyutta depremler aracılığıyla yeni çukur ve yükseltilerin oluşmasına neden olur. Oluşan bu çukur bölgeler yağışlar ya da bölgeye yakın yeraltı ya da yerüstü suyuyla dolar, ve yeni bir göl ortaya çıkar. Kimi zaman da bu yeni oluşan yükseltiler bir okyanus ya da denizin bir bölümünü hapsederek bir göl oluşumuna neden olurlar. Örneğin Hazar Denizi bu şekilde oluşan bir göldür. Bu yüzden Hazar Denizi’nin suyu, okyanus suyu özellikleri gösterir.

Buzul hareketleriyle oluşan göller ise adından da anlaşılabileceği gibi büyük buz kütlelerinin hareketiyle oluşur. Buzullar yer çekimi ve sıcaklık gibi etkenler dolayısıyla hareket halindedir. Büyük bir buzul kütlesi yer değiştirdiğinde ise ortaya büyük bir göl oluşturabilecek bir çukurluk çıkar. Bu çukurlar yağışlar ve sıcaklığın etkisiyle eriyen buzullardan ortaya çıkan suyla dolar ve buzul hareketleriyle oluşan bir göl ortaya çıkmış olur. ABD’nin Minnesota eyaletine “10.000 Göl Şehri” denmesinin sebebi onbinlerce yıl önce buzullarla kaplı olan bu bölgede oluşan göllerdir.

Volkanik harekete bağlı oluşan göller boyut olarak diğerlerinden daha küçüktür. Volkanik bir dağın özelliğini kaybetmesiyle birlikte, bölgedeki yağış miktarına da bağlı olarak krater olarak adlandırılan bölge yağmur ve kar suyuyla dolar, sonucunda yeni bir göl ortaya çıkar. Dağın volkanik özelliğini kaybetmesi yer altındaki hareketler ya da patlama sonucu dağın üst kısmında kopmalar meydana gelmesi ve kraterin, tabir-i caizse, ‘tıkanması’ sonucu gerçekleşebilir. Nemrut dağında bulunan Nemrut gölü ve ABD – Oregon’da bulunan ‘Krater Gölü’ örnekler arasında sayılabilir.

Bunun dışında, doğada zamanla çözülen kayaların bıraktığı boşlukta, akarsuların erozyon nedeniyle bloke olması nedeniyle oluşan havzalarda ve meteor çarpmalarıyla oluşan çukurlarda oluşan göller de bulunmaktadır [6] [7][8].

Göllerin oluşumuna kısaca değindikten sonra dünyanın en büyük göllerine ve özelliklerine bir göz atalım.

Dünyanın En Büyük Gölleri

Bu bölümde dünyadaki farklı özelliklere sahip 10 gölü, en küçük 10. gölden en büyüğüne doğru inceleyebilirsiniz. Göller boyutlarının yanında coğrafi konumları ve bazı tipik özellikleriyle birlikte ele alınmıştır.

10. Great Slave Gölü

Great Slave Lake

27,200 km²’lik bir alanı kaplayan ve Kanada’da bulunan Great Slave gölü Kuzey Amerika’nın en derin gölü (614 m) [2]. Great Slave gölü aynı zamanda dünyanın en büyük 10., Kanada – Northwestern Territories bölgesinin ikinci en büyük gölüdür. İngiliz kürk tüccarı Samuel Hearne tarafından keşfedilmiş olan ve keşfedildiği tarihte tamamen buzla kaplı olan göl, doğu kanadında bir çok ada barındırmaktadır. Gölün suyu yağışların yanında Hay ve Slave nehirleri tarafından sağlanmaktadır. En derin noktası yukarıda da belirtildiği gibi 614 metre olmasına karşın, gölün ortalama derinliği 41 metredir. Kasım – Haziran ayları arasında donmuş halde olduğu gözlemlenebilir. Buzul hareketleriyle oluşan çok daha büyük bir gölün kalıntısı konumundadır.

9. Malawi Gölü

Lake Malawi

Dünyanın en büyük 9. gölü durumunda olan Malawi gölü 29,600 km²’lik bir alanı kaplıyor [3]. Gölün havzası Malawi, Mozambik ve Tanzanya’ya yayılmış durumdadır. Tektonik plakaların ayrılmasıyla oluşmuş olan Malawi gölü dünyanın en fazla balık çeşidine ev sahipliği yapan gölü olmasıyla da bilinir. En önemli su kaynağı Ruhuhu Nehir olan gölün ortalama derinliği 292 metre, en derin noktası ise 706 metredir. Batının ilk kez 1846 yılında Portekizli tüccar Candido Jose da Costa Cardoso tarafından haberdar olduğu gölün en geniş olduğu nokta 75 km genişliğindedir.

8. Great Bear Gölü

Great Bear Lake

Tamamı Kanada’da bulunan göller arasında Great Bear gölü 31,153 km² alanıyla en büyük olanı. Dünya sıralamasında ise Great Bear Gölü 8. sırada. Buzul hareketleriyle oluşmuş olan gölün en derin noktası 446 metre, ortalama derinliği ise 71.7 metredir. Gölün üzerinde toplam 759.3 kilometrekare yer kaplayan 26 ada bulunur ve Kasım – Temmuz ayları arasında Great Bear Gölü buzla kaplıdır. Aynı zamanda göl zengin bir uranyum yatağına ev sahipliği yapmaktadır.

7. Baykal Gölü

Lake Baikal

Baykal Gölü dünya içme sularının %20’sine tek başına sahip olan dünyanın en geniş içme suyu gölü [4]. Bunun yanında, 31,722 km² alana yayılmış olan Baykal Gölü dünyanın en büyük 7. gölüdür. Göl havzasının tamamı Rusya sınırları içerisinde olup, gölün temel su kaynakları Selenge, Barguzin ve Yukarı Angara gölüdür (isim tanıdık geldi mi?). Ortalam derinliği 744.4 metre olan gölün en derin noktası 1642 metredir. Gölün oluşumu, Malawi gölü gibi yer kabuğu hareketleri (tektonik) kaynaklıdır. Baykal gölünün bir başka özelliği de 25-30 milyon dolaylarındaki yaşıyla dünyanın en eski jeolojik göllerinden biri olmasıdır. Gölgebalığının iki türü ve Baykal Fok Balığı bölgeye özgü canlılar arasındadır. Bunun yanında, Baykal Gölü 1000 farklı bitki ve 2500 farklı hayvan türüne ev sahipliği yapmaktadır. Devasa boyutları nedeniyle göle bir çok dini ve sembolik önem atfedilmiştir.

6. Tanganyika Gölü

Lake Tanganyika

Dünyanın içme suyuyla dolu en büyük ikinci gölü olan Tanganyika Gölü 32,900 km²’lik alanı ve Burundi, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Tanzanya ve Zambiya’ya yayılan havzasıyla dünyanın en büyük 6. gölü konumundadır. Bir çok büyük göl gibi Tanganyika Gölü de tektonik hareketlerle oluşmuş bir göldür. Gölün temel su kaynakları Ruzizi, Malagarasi ve Kolombo nehirleridir. Ortalama derinliği 570 metre, en derin noktası ise 1470 metredir. 300’ün üzerinde balık ve yüzlerce omurgasızın evi olan göl, yöreye özgü bir çok türü de bünyesinde barındırmaktadır. Aynı zamanda Tanganyika, 100000’in üzerinde balıkçıya istihdam alanı açmakta ve bir çok ulaşım hizmetine zemin hazırlamaktadır. Gölün batı yakasının Che Guevara tarafından Kongolu devrimcilere eğitim vermek için kullanıldığı da bilinmektedir.

5. Michigan Gölü

Lake Michigan

ABD’de bulunan Michigan Gölü 58,000 km² alanıyla dünyanın en büyük 5. gölüdür. Kuzey Amerika’da bulunan bir çok göl gibi buzul hareketleriyle oluşmuş olan Michigan Gölü’nün ortalama derinliği 85, maksimum derinliği ise 281 metredir. Göl etrafına yerleşen ilk halkın Hopewell Kızılderilileri olduğu bilinmektedir. Günümüzde ise 10 milyonun üzerinde insan göl çevresinde yaşamaktadır. Michigan gölü, insan gücü yardımıyla okyanusa bağlanmış, bu amaçla Saint Lawrence ve Great Lakes (Büyük Göller) kanalları açılmıştır. Bir çok plaja da ev sahipliği yapan göl, ulaşım amacıyla da kullanılmaktadır. Balıkçılık ve içme suyunun yanında, çevresinde koruma altında olan bir çok milli parkla da gölden yararlanılmaktadır.

4. Huron Gölü

Lake Huron

Huron Gölü 59,600 km² alanı kaplayarak yalnızca dünyanın en büyük 4. gölü değil, aynı zamanda dünyanın içme suyuyla dolu en büyük 3. gölü konumundadır [5]. Kuzey Amerika’da bulunan diğer büyük göller gibi Huron Gölü de buzulların erimesi ve yer değiştirmesiyle oluşmuştur. Temel su kaynakları Mackinac Boğazı ve Saint Mary’s nehirleridir. En derin noktası 229 metre olan gölün ortalama derinliği 59 metredir. Jeolojik zamanlar içerisinde Michigan Gölü’nden ayrılan Huron, Michigan Gölü’yle aynı özellikleri gösterir. Gölün içerisinde 1000’in üzerinde gemi kalıntısı bulunmaktadır.

3. Victoria Gölü

Lake Victoria

Bir kaşif tarafından 1858 yılında Kraliçe Victoria’ya ithaf edilen Victoria Gölü dünyanın en büyük 3. gölü konumunda (68,800 km²). Gölün havzası ise Tanzanya, Kenya ve Uganda’ya yayılıyor. Adını kaşif John Hanning Speke’in jestiyle Kraliçe Victoria’dan alan Victoria gölü, ortalama 40 metre derinliğe sahiptir. Gölün en derin noktası ise 83 metredir. Üzerinde 84 adet ada bulunan gölün temel su kaynağı Kagera Nehri’dir. Görece genç bir göl olan ve tektonik bir göl olan Victoria’nın yaklaşık 400,000 yaşında olduğu tahmin ediliyor. Gölün bir başka özelliği ise Afrika’nın en geniş kapsamlı balıkçılık faaliyetlerinin burada yürütülmesi. Aynı zamanda Uganda, Kenya ve Tanzanya arasında ulaşımı sağlamak için de Victoria Gölü önemli bir etken.

2. Superior Gölü

Lake Superior

Havzası ABD ve Kanada’ya uzanan Superior Gölü 82,100 km² alanıyla dünyanın en büyük 5. gölüdür. Kuzey Amerika’da bulunan ‘Büyük Göller’ arasında en büyüğü olan Superior Gölü, tahmin edebileceğiniz gibi buzul hareketleriyle oluşmuştur. En derin noktası 406 metre, ortalama derinliği ise 147 metredir. Ana su kaynakları Kaministiquia, Michipicoten, White, Pigeon, Pic, Nipigon ve St. Louis nehirleri olan gölün çevresi yaklaşık 10,000 yıl önce insanlar tarafından kullanılmaya başlanmıştır. Superior Gölü endüstriyel taşımacılık ve yolcu taşımacılığı amaçlarıyla da kullanılmaktadır. Bunun yanında göl, 80’in üzerinde balık türüne ev sahipliği yapmaktadır.

1. Hazar Denizi

Caspian Sea

371,000 km²’lik bir alanı kaplayan Hazar Denizi dünyanın dört tarafı karayla çevirili en büyük suyu. Burası kesin. Fakat Hazar Denizi’nin ‘göl’ statüsü biraz sallantılı çünkü gölün suyu ciddi oranda okyanus özelliği gösteriyor. Fakat bize göre bu durum Hazar Denizi’nin dünyanın en büyük gölü olduğu gerçeğini değiştirmiyor. Gölün havzası Azerbaycan, İran, Kazakistan, Türkmenistan ve Rusya’ya kadar uzanıyor. Temel su kaynakları Volga, Ural, Kura ve Terek nehirleri olan Hazar Denizi’nin ortalama derinliği 211 metre. En derin noktasında ise derinlik 1025 metreye kadar ulaşıyor. Suyun 5.5 milyon yıl önce tektonik hareketlere bağlı olan karayla çevrelendiği düşünülüyor ve akarsu kaynakları nedeniyle gölün kuzey kanadı içme suyu kaynağı olarak kullanılıyor. Hazar Denizi aynı zamanda geniş bir canlı çeşitliliğine sahip. Hatta 1970’te resmen soyu tükenen Hazar Kaplanı da bölgeye ait bir tür. Tabii Hazar Denizi’nde zengin petrol kaynakları da bulunduğu için bölgede İngiliz de, Amerikalı da, Rus da görmek mümkün. Hazar Denizi aynı zamanda ulaşım amacıyla da kullanılıyor.

Peki Göller Nasıl Yok Olur?

Farklı doğal hareketlerle göller ortaya çıkabildiği gibi, ortadan kaybolması da mümkün. Tabii ki insan gözüyle takip edilemeyen bir süreçten bahsediyoruz. Çünkü oluşması binlerce hatta milyonlarca yıl süren göllerin yok olması da benzer bir süre gerektiriyor. Bazı göllerin zamanla ‘bataklık’ statüsüne gerilediği biliniyor. Bunun üzerinde gölde bulunan bitkilerin dahi etkisi var.

Bazı göller ise mevsimsel olarak yok olabiliyor. Farklı sebeplerden oluşan bir göl, sıcaklıklardaki ani artış nedeniyle buharlaşabiliyor. Yer altındaki katmanlarda ani olarak oluşan çukurlar ya da sıcaklık değişiklikleri göllerin yok olmasında etkili.

Son olarak, biz insanlar da gölleri yok etme kudretindeyiz malesef. Endüstriyel amaçlarla göl kurutmayı başaran enteresan bir canlı türüyüz biz de (bkz. Aral Gölü).

Sonuç

Görüldüğü gibi göller, tektonik ve volkanik nedenlerin yanında tarihte buzulların yapmış olduğu hareketler sebebiyle de oluşabiliyor. Yok olma sebepleri yine benzer olabileceği gibi, malesef biz insanlar da buna katkıda bulunabiliyoruz. Dünyanın en büyük göllerinin bir çoğunun Kuzey Amerika’da bulunması ise tesadüf değil, bu bölgenin uzak geçmişte buzullarla kaplı olması ve bu buzulların yer değiştirmesi ve erimesiyle ilgili. Bir çoğu içme suyu kaynağı olarak da kullanılan bu büyük gölleri korumak tabii ki de biz insanlara düşüyor. Göller hakkında detaylı bilgi sahibi olmak oldukça ilginç tabii, fakat daha ilginç bir şey arıyorsanız dünyanın en ilginç yerleri listemize de göz atmayı ihmal etmeyin.

Kaynaklar

1. Zelenski, J. M., & Nisbet, E. K. (2014). Happiness and Feeling Connected The Distinct Role of Nature Relatedness. Environment and Behavior,46(1), 3-23.

2. Hebert, Paul (2007). “Great Slave Lake, Northwest Territories”. “Encyclopedia of Earth”. Washington, DC: Environmental Information Coalition, National Council for Science and the Environment.

3. “Malawi Cichlids”. AC Tropical Fish. Aquaticcommunity.com.

4. “The Oddities of Lake Baikal”. Alaska Science Forum.

5. “Great Lakes Factsheet No. 1”. U.S. Environmental Protection Agency. June 25, 2012.

6. Lake Formation. Water Encyclopedia.

7. Origin of Natural Lakes. Wikipedia.

8. LakeNatural Geographic Encyclopedia.

1 Comment

  1. 28 December 2015  23:31 by Haluk Beyazab Reply

    Hacimlerine ve kapladığı alana göre en büyük göller

    http://ennler.net/en-buyuk-goller/

Leave a reply

Your email address will not be published.

fourteen − seven =